Kaszel jest odruchem obronnym naszego organizmu, który ma usunąć z dróg oddechowych zalegającą w oskrzelach wydzielinę lub ciało obce. Polega on na nagłym wypchnięciu powietrza z płuc przez otwierającą się w krtani szparę głośni. Kaszel występuje czasem także u ludzi zdrowych. Wspomaga w ten sposób oczyszczanie oskrzeli. Jest to szczególnie istotne u palaczy papierosów, u których dochodzi do upośledzenia innego mechanizmu oczyszczania, jakim jest tzw. transport śluzowo-rzęskowy. Odruch kaszlu z zasady rozpoczyna się od podrażnienia receptorów w błonie śluzowej gardła, tchawicy, oskrzeli, płuc lub opłucnej.
Każdy człowiek zna kaszel z własnego doświadczenia i wie, że może on mieć różny charakter. Jeżeli jest krótkotrwały i nie nawraca, to najczęściej stanowi przejaw prawidłowego odruchu obronnego. Jeśli natomiast utrzymuje się długo najczęściej świadczy o chorobie. Kaszel może być suchy lub z odkrztuszaniem plwociny. Uwzględniając czas jego trwania, mówimy o kaszlu ostrym (krótkotrwałym) lub przewlekłym. Czas trwania i charakter kaszlu często sugerują jego przyczynę.
Kaszel może być bardzo uciążliwą dolegliwością, a ponieważ towarzyszy ponad stu różnym chorobom, może stanowić poważny problem nie tylko dla chorego, ale także dla lekarza. Najczęściej kaszel jest objawem przeziębienia i pojawia się w ciągu pierwszych 48 godzin trwania choroby. Może być również powodowany przez wiele chorób układu oddechowego, takich jak zapalenie krtani, tchawicy lub płuc, rozstrzenia (poszerzenie) oskrzeli, przewlekłą obturacyjną (zwężającą oskrzela) chorobę płuc, zapalenie opłucnej, astmę, a także nowotwory płuc i gruźlicę. Kaszel może być również wywołany przez choroby nie związane z układem oddechowym. Może na przykład stanowić objaw chorób przewodu pokarmowego (tzw. refluksu żołądkowo-przełykowego, czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku) lub świadczyć o niewydolności układu krążenie i innych chorobach. Rzadko mogą wywoływać go niektóre leki (jako ich niepożądane działanie).
Kaszel bywa sygnałem ostrzegawczym groźnej dla życia choroby. Może nią być zapalenie płuc u osoby w podeszłym wieku. U starszych ludzi schorzenie to często przebiega bezgorączkowo. Wówczas ostry kaszel, szczególnie przy występowaniu innych objawów (przyspieszenie oddechu, zaburzenia świadomości), nasuwa takie podejrzenie. Kaszel budzi niepokój gdy pojawia się nagle, szczególnie gdy towarzyszy mu duszność i ból w klatce piersiowej. Nagłe jego wystąpienie może być spowodowane obecnością ciała obcego w tchawicy lub oskrzelach (resztki pokarmu lub kawałki protez zębowych, a u dzieci fragmenty zabawek). Ciało obce w drogach oddechowych stanowi poważne zagrożenie dla życia i wymaga natychmiastowej interwencji lekarza. Podobnie obecność krwi w odkrztuszanej wydzielinie. Nagły ostry kaszel z odpluwaniem krwi może być objawem między innymi zatoru tętnicy płucnej lub nowotworu płuc. Przewlekły kaszel najczęściej nie wzbudza obaw u kaszlącego. Pamiętać jednak należy, że jest on zawsze objawem choroby, a zmiana charakteru przewlekłego kaszlu może być objawem rozwijającego się raka płuc lub zaostrzenia innej przewlekłej choroby. Zmiana charakteru odkrztuszanej plwociny z bezbarwnej (śluzowej) na żółtą (ropną) jest objawem bakteryjnego zakażenia dróg oddechowych.
Bardzo nasilony nagły kaszel, niezależnie od wywołującej go przyczyny, może powodować groźne powikłania. Należą do nich: pęknięcie oskrzela z wytworzeniem się odmy, złamania żeber, urazy mięśni międzyżebrowych, przepuklina, krótkotrwała utrata przytomności i inne.
Kaszel może stanowić objaw wielu chorób. Skuteczne leczenie wywołującej go choroby pozwala zlikwidować kaszel. Często jednak objaw ten jest spowodowany równoczesnym występowaniem kilku przyczyn, z których nie wszystkie można wyeliminować. Najskuteczniejszym sposobem likwidującym kaszel u nałogowych palaczy papierosów jest zaprzestanie palenia. Lecząc skutecznie astmę oskrzelową, zapobiegamy także napadom kaszlu w jej przebiegu. Leczenie kaszlu jest więc leczeniem wywołującej go przyczyny. Cennym uzupełnieniem w łagodzeniu dolegliwości stanowią preparaty hamujące odruch kaszlu lub ułatwiające wykrztuszanie. Leki przeciwkaszlowe działają hamująco na ośrodek kaszlu w centralnym układzie nerwowym lub wpływają na liczbę przekazywanych pobudzeń wywołujących ten odruch. Stosowane są w przypadku suchego męczącego kaszlu, zaburzającego sen i odpoczynek. Szczególnie skuteczne w tzw. kaszlu produktywnym, tj. przebiegającym ze śluzową lub śluzowo-ropną wydzieliną (trudno ulegającą eliminacji z oskrzeli), są leki modyfikujące ilość i gęstość wytwarzanej wydzieliny. Skuteczne w łagodzeniu kaszlu, który wynika z podrażnienia gardła, są leki osłaniające jego błonę śluzową.